Wytyczne wychowawcze w odniesieniu do ludzkiej miłości

WSTĘP

ZASTOSOWANIE WSKAZAŃ SOBOROWYCH

1. Harmonijny rozwój osobowości ludzkiej stopniowo odsłania w człowieku Syna Bożego. "Prawdziwe wychowanie stawia sobie za cel ukształtowanie osoby ludzkiej w odniesieniu do jej celu ostatecznego"¹. Mówiąc o wychowaniu chrześcijańskim Sobór Watykański II wskazał na potrzebę zapewnienia dzieciom i młodzieży pozytywnego i roztropnego wychowania seksualnego².

TREŚĆ DOKUMENTU

2. Kongregacja do Spraw Wychowania Katolickiego, w zakresie swych kompetencji, uważa za swój obowiązek przyczynić się do realizacji deklaracji soborowej, tak jak to poczyniły już niektóre konferencje episkopatów na podległych sobie terytoriach.

Dokument niniejszy, zredagowany z pomocą ekspertów z zakresu problematyki wychowawczej, stawia sobie konkretny cel: przebadanie aspektu pedagogicznego wychowania seksualnego i podanie pewnych wytycznych mających na celu pełną formację chrześcijańską, zgodnie z indywidualnym powołaniem każdego człowieka.

Nie odwołując się za każdym razem do określonych cytatów dokument opiera się jednak ustawicznie na zasadach doktrynalnych i normach moralnych w tej dziedzinie przyjętych przez Urząd Nauczycielski Kościoła.

DOSTOSOWANIE DO RÓŻNYCH KRAJÓW

3. Kongregacja jest świadoma zróżnicowania kulturowego i społecznego w różnych krajach. Niniejsze założenia muszą być wobec tego dostosowane do potrzeb duszpasterskich właściwych każdemu Kościołowi lokalnemu.

ZNACZENIE PŁCIOWOŚCI

ZNACZENIE PŁCIOWOŚCI W WYCHOWANIU

4. Płciowość jest podstawowym współczynnikiem osobowości, jednym ze sposobów jej istnienia, ujawniania, porozumienia z innymi, odczuwania, wyrażania i przeżywania miłości ludzkiej. Przez to stanowi integralną część rozwoju osobowości i jej procesu wychowawczego.

"Osoba ludzka bowiem z czynnika seksualnego zyskuje rysy, które w płaszczyźnie biologicznej i duchowej czynią ją mężczyzną lub kobietą, warunkując w ten sposób dogłębny jej rozwój w stronę dojrzałości i włączania jej w społeczność"³.

PŁCIOWOŚĆ A GENITALNOŚĆ

5. Płciowość określa mężczyznę i kobietę nie tylko w płaszczyźnie fizycznej, ale także psychicznej i duchowej, znacząc każde z nich odmiennym wyrazem. Taka różnorodność, związana z dopełnianiem się wzajemnym obu płci, w pełni odpowiada Bożemu zamysłowi, według powołania, do którego każdy jest wezwany.

"Genitalność", związana z prokreacją, jest, w płaszczyźnie fizycznej, najwyższym wyrazem tej wspólnoty miłości małżonków. W oderwaniu od tego kontekstu wzajemnego obdarowania, a więc rzeczywistości, jaką chrześcijanin przeżywa ze wsparciem i szczególnym ubogaceniem łaski Bożej, zatraca swe znaczenie, objawia egoizm jednostki i stanowi nieład moralny⁴.

PŁCIOWOŚĆ UKIERUNKOWANA PRZEZ MIŁOŚĆ

6. Płciowość winna być ukierunkowana, podniesiona i zintegrowana przez miłość, która jedyna czyni tę płciowość prawdziwie ludzką. Przygotowana przez rozwój biologiczny i psychiczny, wzrasta harmonijnie i realizuje się w pełni jedynie poprzez osiągnięcie dojrzałości emocjonalnej, która przejawia się w miłości bezinteresownej i w całkowitym oddaniu siebie samego.

SYTUACJA OBECNA

NIEBEZPIECZEŃSTWO DEZORIENTACJI

7. Aktualnie można obserwować, nawet wśród chrześcijan, znaczne rozbieżności w sposobie pojmowania wychowania seksualnego. W obecnym klimacie zamętu moralnego kryje się niebezpieczeństwo zarówno szkodliwego konformizmu, jak i uprzedzeń dążących do zafałszowania wewnętrznej natury ludzkiego bytu, takiego, jaki wyszedł w swej integralności z rąk Stwórcy.

KONIECZNOŚĆ WYCHOWANIA SEKSUALNEGO

8. W odpowiedzi na tę sytuację z różnych stron postuluje się wprowadzenie stosownego wychowania seksualnego. Ale jeśli przekonanie o jego konieczności jest w teorii dość powszechne, to z kolei w praktyce pojawiają się wątpliwości i znaczne rozbieżności, zarówno co do osób, jak i instytucji, które winny by w tym względzie podjąć odpowiedzialność wychowawczą, jak i w tym, co dotyczy przedmiotu i metod wychowawczych.

CZĘSTY BRAK PRZYGOTOWANIA

9. Wychowawcy i rodzice często przyznają, że nie są dostatecznie przygotowani do tego, by dać odpowiednie wychowanie seksualne. Szkoła nie zawsze posiada całościową wizję tego przedmiotu, która to wizja będzie niepełna, jeśli się ograniczy wyłącznie do informacji naukowej.

SZCZEGÓLNE TRUDNOŚCI PEWNYCH ŚRODOWISK

10. Tym większe doświadcza się trudności w zapewnieniu wychowania seksualnego tam, gdzie gwałtowność problemu nie jest jeszcze odczuwana i gdzie często uważa się, iż rozwiąże się on sam, bez specjalnych oddziaływań wychowawczych.

DELIKATNE ZADANIE

11. Ogólnie trzeba przyznać, że chodzi o trudne zadanie, z powodu złożoności różnych elementów (fizjologicznych, psychologicznych, pedagogicznych, społeczno-kulturowych, prawnych, moralnych i religijnych), które wchodzą w działanie wychowawcze.

CHWALEBNE INICJATYWY

12. Niektóre instytucje katolickie w rozmaitych regionach - za aprobatą i zachętą lokalnych episkopatów - rozpoczęły pozytywne dzieło wychowania seksualnego; dąży ono nie tylko do tego, by pomóc rodzicom i młodzieży na ich drodze ku dojrzałości psychicznej i duchowej, ale także, zwłaszcza do tego, by przestrzec przed niebezpieczeństwami wynikającymi z niewiedzy i upadku, które są powszechne w wielu środowiskach.

POWAŻNE PODEJŚCIE NAUKOWE

13. Z uznaniem należy także przyjąć wysiłki tych, którzy z poważnym nastawieniem naukowym poświęcili się badaniu problemu. Wychodząc z nauk humanistycznych scalają wynik swych badań z obrazem, który odpowiada wymaganiom godności ludzkiej, ujawnionej na kartach Ewangelii.

OŚWIADCZENIA URZĘDU NAUCZYCIELSKIEGO KOŚCIOŁA

WŁAŚCIWA PERSPEKTYWA WYCHOWANIA SEKSUALNEGO

14. Oświadczenia Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, dotyczące wychowania seksualnego, stanowią pewien krok, który z jednej strony zadowala słuszne wymagania współczesności, a z drugiej - wierność tradycji⁵.

Sobór Watykański II w deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim, przyznawszy młodzieży prawo do otrzymania wychowania zgodnego z jej osobistymi wymaganiami, ukazuje perspektywę, w której winno się podejmować wychowanie seksualne⁶.

Sobór precyzuje: "Należy więc zgodnie z postępem nauk psychologicznych, pedagogicznych i dydaktycznych dopomagać dzieciom i młodzieży do harmonijnego rozwijania wrodzonych właściwości fizycznych, moralnych i intelektualnych, do zdobywania stopniowo coraz doskonalszego zmysłu odpowiedzialności w należytym kształtowaniu własnego życia przez nieustanny wysiłek i w osiągnięciu prawdziwej wolności, po wielkodusznym i stanowczym przezwyciężaniu przeszkód. Winni oni też otrzymać pozytywne i roztropne wychowanie seksualne, dostosowane do ich wieku"⁷

RODZINA MIEJSCEM UPRZYWILEJOWANYM

15. Konstytucja Gaudium et spes, mówiąc o godności małżeństwa i rodziny, określa tę ostatnią jako uprzywilejowane miejsce wychowania młodych do czystości⁸. Ale ponieważ chodzi o jeden z aspektów całościowego wychowania, niezbędna jest współpraca wychowawców z rodzicami w wypełnianiu ich misji⁹. Wychowanie to winno być przekazywane dzieciom i młodzieży w sposób stopniowy, w rodzinie, dążąc do uformowania pełnej osobowości¹⁰.

... INTERPRETUJE PODSTAWOWE WARTOŚCI

16. W adhortacji apostolskiej o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym Jan Paweł II przyznaje ważne miejsce wychowaniu seksualnemu. Przede wszystkim przedstawia w niej płciowość jako wartość osobową: "Wychowanie do miłości pojętej jako dar z siebie stanowi nieodzowną przesłankę dla rodziców, wezwanych do przekazywania dzieciom jasnego i subtelnego wychowania seksualnego. W obliczu kultury, która na ogół «banalizuje» płciowość ludzką, interpretując ją i przeżywając w sposób ograniczony i zubożony, odnosząc ją jedynie do ciała i egoistycznej przyjemności, posługa wychowawcza rodziców musi skupić się zdecydowanie na kulturze życia płciowego, aby była ona prawdziwie i w pełni osobowa. Płciowość jest w istocie bogactwem całej osoby - ciała, uczuć i duszy - ujawniającym swe głębokie znaczenie w doprowadzeniu osoby do złożenia daru z siebie w miłości"¹¹

POMOCNICZOŚĆ SZKOŁY

17. Papież wskazuje zarazem na rolę szkoły, jako odpowiedzialnej za to wychowanie i harmonijną współpracę z rodzicami. "Wychowanie seksualne, stanowiące prawo i podstawowy obowiązek rodziców, winno dokonywać się zawsze pod ich troskliwym kierunkiem zarówno w domu, jak i w wybranych i kontrolowanych przez nich ośrodkach wychowawczych. W tym sensie Kościół potwierdza prawo pomocniczości, które szkoła obowiązana jest przestrzegać, współpracując w wychowaniu seksualnym w takim samym duchu, jaki ożywia rodziców"¹².

WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI

18. Do pełnego urzeczywistnienia wartości płciowości ludzkiej "nieodzowne jest wychowanie do czystości, które doprowadza osobę (...) do uszanowania i rozwijania «oblubieńczego sensu» ciała"¹³. Wychowanie to polega na panowaniu nad sobą, na zdolności ukierunkowania instynktu płciowego na służbę miłości i włączenia go w rozwój osobowy. Jako owoc łaski Bożej i naszej współpracy czystość dąży do pełnego zharmonizowania różnorodnych współczynników osobowości, pokonywania słabości natury ludzkiej, naznaczonej przez grzech tak, aby każdy mógł odpowiedzieć na wezwanie Boże względem niego.

W dziele światłego wychowania do czystości "jeśli rodzice chrześcijańscy rozpoznawają u dzieci oznaki Bożego powołania, dołożą wszelkiej troski i starania, aby wychować do dziewictwa, jako najwyższej formy owego daru z siebie, który jest istotnym sensem płciowości ludzkiej"¹⁴.

KONIECZNOŚĆ POWIĄZANIA Z ZASADAMI MORALNYMI

19. W nauczaniu Jana Pawła II pozytywne uchwycenie wartości, jakie należy odkryć i docenić, występuje przed rozważaniem zasad moralnych, których nie wolno pogwałcić. Zasada bowiem moralna interpretuje i określa wartości, do których człowiek powinien dążyć "ze względu na powiązanie zachodzące pomiędzy wymiarem płciowym osoby a jej wartościami etycznymi - kontynuuje papież - wychowanie ma doprowadzić do znajomości zasad moralnych i uznania ich za konieczną i cenną gwarancję odpowiedzialnego wzrostu osobowego w dziedzinie płciowości ludzkiej. Dlatego Kościół stanowczo sprzeciwia się pewnej, często rozpowszechnianej formie informowania o życiu seksualnym w oderwaniu od zasad moralnych, która nie jest niczym innym jak wprowadzeniem do doświadczenia przyjemności i bodźcem skłaniającym już w latach niewinności - do utraty pogody ducha, otwierając drogę do zepsucia"¹⁵.

WYCHOWAWCY - ADRESATAMI DOKUMENTU

20. Niniejszy dokument oparty na chrześcijańskiej wizji człowieka i zasadach sformułowanych ostatnio przez Urząd Nauczycielski Kościoła chce przedstawić wychowawcom niektóre podstawowe wytyczne co do wychowania seksualnego oraz uwarunkowań i modyfikacji, których należy przestrzegać w praktycznym podejściu.

1. « Sobór Watykański II, Deklaracja Gravissimum educationis, nr 1.
2. « Tamże.
3. « Światowa Kongregacja Doktryny Wiary i Deklaracja dotycząca niektórych problemów etyki seksualnej Persona humana, 29.12.1975, AAS 68(1976), s. 77, nr 1.
4. « Zob. Jan Paweł II, Adhortacja Apostolska Familiaris consortio, 22 XII 1981, AAS 74(1982), s. 128, nr 37; por. tamże nr 16.
5. « Pius XI w Encyklice Divini illius magistri z 31 XII 1929, ogłosił za błędne takie wychowanie seksualne, jakie pojawiło się w tym czasie, jako informację naturalistyczną, podawaną zbyt wcześnie i bez rozeznania, AAS 22(1930), ss. 49-86.
   W tym kontekście należy odczytywać dekret Świętego Oficjum z 21 III 1931, AAS 23(1931), s. 118-119. Jednakże Pius XI uwzględniał możliwość pozytywnego indywidualnego wychowania seksualnego "udzielanego przez tych, którzy otrzymali od Boga misję wychowawczą i łaskę stanu", AAS 22(1930), s. 71.
   To pozytywne dowartościowanie wychowania seksualnego, zalegalizowane przez Piusa XI, było stopniowo rozwijane przez kolejnych papieży. Pius XII w swym przemówieniu do V Międzynarodowego Kongresu Psychoterapii i Psychologii Klinicznej z 13 IV 1953, AAS 45(1953), ss. 278-286, i w alokucji do członkiń Katolickiej Akcji Kobiet Włoskich z 26 X 1941, AAS 33(1941), ss. 450-458, precyzuje, jak powinno być prowadzone wychowanie seksualne w ramach rodziny; zob. przemówienie Piusa XII do Karmelitów, AAS 43(1951), ss. 734-738 i do rodziców francuskich, AAS 43(1951), ss. 730-734. Nauczanie Piusa XII otwierało drogę deklaracji Soboru Watykańskiego II Gravissimum educationis.
6. « Zob. Gravissimum educationis, nr 1.
7. « Tamże.
8. « Zob. Vaticanum II, Gaudium et spes, nr 40.
9. « Zob. Gravissimum educationis, nr 5.
10. « Tamże, nr 3; zob. Gaudium et spes, nr 52.
11. « Familiaris consortio, nr 37.
12. « Tamże.
13. « Tamże.
14. « Tamże.
15. « Tamże.